Czy to SI? Objawy zaburzeń sensorycznych u dzieci i co dalej

Obserwowanie własnego dziecka to nieustanna podróż pełna odkryć i trosk. Kiedy jednak zauważamy nietypowe zachowania, które wydają się wykraczać poza zwykłe "widzimisię" malucha, naturalne jest, że szukamy odpowiedzi. Ten artykuł powstał właśnie po to, by pomóc Wam, rodzicom i opiekunom, zrozumieć, czy te niepokojące sygnały mogą świadczyć o zaburzeniach sensorycznych, a także dostarczyć konkretnych informacji, które pomogą Wam rozpoznać problem i podjąć odpowiednie kroki.

Jak mózg dziecka przetwarza świat i dlaczego czasem potrzebuje wsparcia

Wyobraźcie sobie, że świat to orkiestra, a każdy zmysł to inny instrument. Mózg dziecka jest dyrygentem, który ma za zadanie zebrać wszystkie dźwięki (bodźce), zorganizować je w spójną melodię i sprawić, by dziecko mogło w pełni cieszyć się koncertem życia. Ten proces nazywamy integracją sensoryczną. Dzięki niemu maluchy uczą się, jak reagować na dotyk, jak utrzymać równowagę, jak interpretować dźwięki i obrazy. Kiedy integracja sensoryczna działa prawidłowo, dziecko sprawnie porusza się, uczy się, bawi i nawiązuje relacje z otoczeniem.

Niestety, u niektórych dzieci ten "dyrygent" ma trudności z koordynacją. Właśnie wtedy mówimy o zaburzeniach przetwarzania sensorycznego (SPD), znanych w Polsce jako zaburzenia integracji sensorycznej (SI). To dysfunkcja neurologiczna, a nie kwestia złej woli czy wychowania, polegająca na trudnościach z odbieraniem, organizowaniem i interpretowaniem informacji zmysłowych. Mózg nieprawidłowo przetwarza bodźce, co prowadzi do nieadekwatnych reakcji, często niezrozumiałych dla otoczenia. Szacuje się, że problem ten może dotyczyć od 5% do nawet 15% dzieci. Zrozumienie tego jest pierwszym, kluczowym krokiem do wsparcia dziecka.

"Zrozumienie, że nietypowe zachowania mojego dziecka mogą mieć podłoże sensoryczne, było pierwszym krokiem do udzielenia mu prawdziwej pomocy. To nie jest 'grymaszenie', to sposób, w jaki jego mózg przetwarza świat."

Trzy sposoby, w jakie dziecko może reagować na bodźce

W mojej praktyce często widzę, że rodzice czują się zagubieni w różnorodności reakcji swoich dzieci. Warto wiedzieć, że zaburzenia przetwarzania sensorycznego mogą manifestować się na trzy główne sposoby, które opisują, jak dziecko moduluje, czyli reguluje, swoje reakcje na bodźce. Zrozumienie tych typów jest kluczowe do rozpoznania problemu.

Nadwrażliwość: Gdy świat jest zbyt głośny, zbyt jasny i zbyt intensywny

Dzieci z nadwrażliwością sensoryczną reagują na bodźce w sposób zbyt mocny i zbyt szybki. To, co dla innych jest neutralne na przykład metka w ubraniu, szum odkurzacza czy delikatny dotyk dla nich może być źródłem ogromnego dyskomfortu, a nawet bólu. Ich układ nerwowy jest jak antena ustawiona na maksymalną czułość, odbierająca każdy sygnał z otoczenia ze zwielokrotnioną siłą. Skutkuje to często unikaniem pewnych doznań, przeciążeniem i reakcjami obronnymi, takimi jak wybuchy złości czy płaczu.

Podwrażliwość: Kiedy dziecko potrzebuje "więcej", by poczuć cokolwiek

Zupełnie inaczej reagują dzieci z podwrażliwością sensoryczną. Ich układ nerwowy potrzebuje znacznie silniejszej stymulacji, aby w ogóle zarejestrować dany bodziec. Można powiedzieć, że ich "antena" jest ustawiona na minimalną czułość. Takie dziecko może wydawać się obojętne na ból, nie zauważać skaleczeń, a nawet nie reagować na wołanie, mimo że słuch ma prawidłowy. Aby poczuć się "żywe" i świadome swojego ciała, potrzebują intensywnych doznań, co często prowadzi do poszukiwania silnych bodźców.

Poszukiwanie sensoryczne: Niekończąca się potrzeba ruchu i silnych doznań

Poszukiwanie sensoryczne to aktywna forma radzenia sobie z podwrażliwością lub po prostu silna potrzeba dostarczania bodźców do układu nerwowego. Dziecko z tym typem zaburzeń aktywnie dąży do intensywnych doznań. Często jest w ciągłym ruchu, biega, skacze, kręci się w kółko, wydaje się mieć niewyczerpaną energię. Może celowo wpadać na przedmioty lub ludzi, mocno się przytulać, a nawet gryźć ubrania. To nie jest złośliwość, ale sposób, w jaki jego mózg próbuje uzyskać potrzebną stymulację, aby prawidłowo funkcjonować.

Praktyczna lista objawów, na które warto zwrócić uwagę

Rozumiem, że teoria może być przytłaczająca. Dlatego przygotowałam dla Was praktyczną listę objawów, podzieloną na poszczególne zmysły. Mam nadzieję, że pomoże Wam ona w obserwacji konkretnych zachowań Waszego dziecka i zrozumieniu, jak mogą one wiązać się z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego. Pamiętajcie, że pojedynczy objaw nie świadczy o zaburzeniach, ale ich kumulacja i intensywność powinny skłonić do refleksji.

Zmysł dotyku: Od nienawiści do metek po potrzebę mocnego uścisku

• Nadwrażliwość:
  • Niechęć do metek, szwów w ubraniach, materiałów o określonej fakturze (np. wełna, koronki).
  • Unikanie brudzenia rąk (piasek, klej, farby, jedzenie o określonej konsystencji).
  • Negatywne reakcje na niespodziewany lub lekki dotyk (np. odsuwanie się, krzyk).
  • Unikanie przytulania lub preferowanie tylko bardzo delikatnych, kontrolowanych uścisków.
  • Niechęć do mycia włosów, obcinania paznokci.
• Podwrażliwość/Poszukiwanie:
  • Słaba reakcja na ból, nie zauważa skaleczeń, siniaków.
  • Potrzeba mocnego dotyku, mocno się przytula, ściska.
  • Celowe wpadanie na meble, ludzi, ściany.
  • Gryzienie przedmiotów (np. kołnierzyki, rękawy, zabawki).
  • Częste dotykanie wszystkiego i wszystkich w otoczeniu.

Układ przedsionkowy (równowaga): Gdy plac zabaw jest koszmarem lub... jedynym ratunkiem

• Nadwrażliwość:
  • Lęk przed wysokością, schodami, drabinami.
  • Niechęć do huśtawek, karuzel, zjeżdżalni, bujania.
  • Silna choroba lokomocyjna (wymioty, mdłości w samochodzie, autobusie).
  • Czuje się niepewnie, gdy stopy odrywają się od podłoża.
  • Unikanie aktywności wymagających równowagi (np. stanie na jednej nodze, jazda na rowerze).
• Podwrażliwość/Poszukiwanie:
  • Ciągła potrzeba ruchu: bieganie, skakanie, kręcenie się w kółko bez zawrotów głowy.
  • Uwielbienie intensywnych zabaw ruchowych (np. szybkie huśtanie, kręcenie się na karuzeli, wspinanie).
  • Częste wiercenie się, bujanie na krześle.
  • Nie odczuwa zawrotów głowy po intensywnym kręceniu się.

Czucie głębokie (propriocepcja): Skąd bierze się niezgrabność i potrzeba siłowania?

• Niezgrabność ruchowa, częste potykanie się, wpadanie na przedmioty.
• Słaba świadomość położenia ciała w przestrzeni (np. nie wie, gdzie ma ręce/nogi bez patrzenia).
• Używanie zbyt dużej lub zbyt małej siły: łamanie kredek, zbyt mocne ściskanie przedmiotów, tupanie podczas chodzenia, ale też zbyt delikatne dotykanie.
• Lubi zabawy siłowe, przepychanie, "baraszkowanie", noszenie ciężkich rzeczy.
• Często "wisi" na dorosłych, opiera się o meble.

Zmysł słuchu: Zatykanie uszu w sklepie i ignorowanie wołania na obiad

• Nadwrażliwość:
  • Zatykanie uszu na codzienne dźwięki (odkurzacz, suszarka, blender, spłuczka).
  • Niepokój, płacz, wybuchy złości w głośnych, zatłoczonych miejscach (np. supermarket, przyjęcie).
  • Łatwość rozpraszania się dźwiękami z otoczenia, trudności z koncentracją w hałasie.
  • Reagowanie na dźwięki, których inni nie słyszą.
• Podwrażliwość:
  • Może wydawać się, że nie słyszy poleceń (mimo prawidłowego słuchu potwierdzonego badaniami).
  • Lubi głośne dźwięki, sam hałasuje, mówi głośniej niż rówieśnicy.
  • Nie reaguje na swoje imię.
  • Potrzebuje, by do niego mówić głośno i wyraźnie, aby zarejestrował komunikat.

Zmysł wzroku: Jak reagować, gdy razi słońce, a pstrokaty dywan rozprasza?

• Nadwrażliwość:
  • Mrużenie oczu, unikanie jasnego światła słonecznego, lamp błyskowych.
  • Rozdrażnienie w miejscach z migoczącymi światłami lub dużą ilością bodźców wizualnych (np. supermarkety, niektóre zabawki).
  • Trudności ze śledzeniem poruszających się obiektów.
  • Unikanie kontaktu wzrokowego.
• Podwrażliwość:
  • Fascynacja światłem, błyszczącymi przedmiotami, intensywnymi kolorami.
  • Długie wpatrywanie się w obiekty, ruchy palców przed oczami.
  • Nie zauważa szczegółów otoczenia.
  • Potrzeba silnych bodźców wizualnych, aby zwrócić uwagę.

Smak i węch: Nie wszystko, co dziwne przy jedzeniu, to "grymaszenie"

• Nadwrażliwość:
  • Ekstremalna wybiórczość pokarmowa: ograniczona dieta oparta na konkretnej fakturze, smaku, zapachu (np. je tylko białe potrawy, tylko chrupkie, tylko gładkie).
  • Silne, negatywne reakcje na zapachy, które inni ledwo czują (np. perfumy, jedzenie, chemikalia).
  • Wymioty lub odruch wymiotny na widok lub zapach jedzenia.
• Podwrażliwość/Poszukiwanie:
  • Wkładanie do ust niejadalnych przedmiotów (np. zabawki, ubrania, piasek).
  • Preferowanie potraw o bardzo intensywnym smaku (ostre, kwaśne, słone).
  • Wąchanie wszystkiego w otoczeniu, także ludzi.
  • Nie zauważa nieprzyjemnych zapachów.

Jak zaburzenia sensoryczne wpływają na codzienne życie i zachowanie dziecka?

Zaburzenia integracji sensorycznej to nie tylko pojedyncze, dziwne reakcje na bodźce. To złożony problem, który ma szeroki wpływ na funkcjonowanie dziecka w niemal wszystkich obszarach życia. Jako terapeutka widzę, jak często te trudności są mylnie interpretowane jako problemy wychowawcze, lenistwo czy złośliwość. Zrozumienie, jak SI manifestuje się w codzienności, jest kluczowe dla wsparcia dziecka.

"Trudne emocje": Dlaczego dochodzi do nagłych wybuchów złości i płaczu?

Dzieci z zaburzeniami sensorycznymi często doświadczają przeciążenia sensorycznego. Wyobraźcie sobie, że przez cały dzień jesteście bombardowani zbyt głośnymi dźwiękami, zbyt jaskrawym światłem i nieprzyjemnym dotykiem. To wyczerpujące! Taka sytuacja prowadzi do ogromnego napięcia i trudności w regulacji emocji. Nagłe wybuchy złości, płaczu, frustracji czy agresji często są po prostu reakcją na niemożność przetworzenia nadmiaru bodźców lub braku tych, których mózg potrzebuje. Dziecko nie potrafi nazwać tego, co czuje, więc reaguje w jedyny znany sobie sposób.

Problemy z koncentracją i nauką: Gdy trudno skupić się na zadaniu

W szkole czy przedszkolu, gdzie dziecko jest otoczone wieloma bodźcami szumem rozmów, ruchem innych dzieci, światłem, zapachem łatwe rozpraszanie się jest na porządku dziennym. Dziecko z zaburzeniami SI może mieć ogromne trudności ze skupieniem uwagi na zadaniu, ponieważ jego mózg nie potrafi odfiltrować nieistotnych informacji sensorycznych. Każdy dźwięk, każdy ruch w polu widzenia, każdy dotyk staje się równie ważny, co polecenie nauczyciela. To oczywiście przekłada się na trudności w nauce i niemożność wykorzystania swojego potencjału.

Wyzwania w relacjach: Jak nietypowe reakcje wpływają na kontakty z rówieśnikami?

Problemy z koordynacją, planowaniem ruchu (często nazywane dyspraksją) oraz nietypowe reakcje sensoryczne mogą znacząco utrudniać interakcje społeczne. Dziecko, które niechętnie się przytula, unika zabaw ruchowych, jest niezgrabne lub reaguje agresją na przypadkowy dotyk, może być niezrozumiane przez rówieśników. Trudności w łapaniu piłki, jeździe na rowerze czy skakaniu na skakance sprawiają, że czuje się wykluczone z zabaw podwórkowych. To wszystko prowadzi do frustracji, poczucia odrzucenia i trudności w nawiązywaniu przyjaźni.

Kłopoty z samoobsługą i snem: Codzienne czynności, które stają się bitwą

Dla wielu rodziców codzienne czynności, takie jak ubieranie się, mycie zębów czy jedzenie, stają się prawdziwą bitwą. Dziecko z nadwrażliwością dotykową może protestować przeciwko metkom, szwom, materiałom. Problemy z koordynacją utrudniają wiązanie butów, zapinanie guzików czy używanie sztućców. Ponadto, zaburzenia SI często manifestują się jako problemy ze snem kłopoty z zasypianiem, częste wybudzanie się, koszmary. Niewyregulowany układ nerwowy ma trudności z wyciszeniem się i wejściem w stan relaksu, co wpływa na ogólne zmęczenie i drażliwość dziecka.

Zaburzenia sensoryczne a inne wyzwania: Autyzm i ADHD

Wielokrotnie spotykam się z pytaniami rodziców, czy zaburzenia sensoryczne to to samo co autyzm lub ADHD. To bardzo ważne rozróżnienie. Chociaż zaburzenia SI często współwystępują z innymi diagnozami, to nie są z nimi tożsame. Zrozumienie różnic i podobieństw jest kluczowe dla postawienia prawidłowej diagnozy i wdrożenia skutecznej terapii.

Zaburzenia SI a spektrum autyzmu: Gdzie leży granica?

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego są niezwykle powszechne u osób ze spektrum autyzmu szacuje się, że występują u nich nawet w 90% przypadków. Jednak nie każde dziecko z zaburzeniami SI ma autyzm. Kluczowa różnica leży w innych obszarach diagnostycznych autyzmu, takich jak trudności w komunikacji społecznej, powtarzalne wzorce zachowań i zainteresowań. Dziecko z zaburzeniami SI może mieć trudności z integracją bodźców, ale niekoniecznie będzie wykazywać deficyty w interakcjach społecznych czy komunikacji werbalnej i niewerbalnej w stopniu charakterystycznym dla spektrum autyzmu. Diagnoza zawsze wymaga kompleksowej oceny przez zespół specjalistów.

Nadpobudliwość sensoryczna czy ADHD? Jak odróżnić te dwa stany?

Podobieństwo między nadpobudliwością ruchową wynikającą z poszukiwania sensorycznego a objawami ADHD jest często mylące. Dziecko z poszukiwaniem sensorycznym jest w ciągłym ruchu, bo jego mózg potrzebuje intensywnej stymulacji, aby czuć się "wyregulowanym" i świadomym. To jest potrzeba sensoryczna. Natomiast w przypadku ADHD, nadpobudliwość ruchowa wynika z trudności w kontroli impulsów i regulacji uwagi, a jej podłożem są dysfunkcje w obszarach mózgu odpowiedzialnych za funkcje wykonawcze. Odróżnienie tych dwóch stanów jest niezwykle ważne, ponieważ terapia będzie wyglądać inaczej. W przypadku zaburzeń SI skupiamy się na dostarczaniu odpowiednich bodźców i uczeniu mózgu ich prawidłowego przetwarzania, podczas gdy w ADHD interwencje koncentrują się na wspieraniu funkcji uwagi i kontroli impulsów.

Widzę te objawy u swojego dziecka. Co robić dalej?

Jeśli po przeczytaniu tego artykułu czujecie, że wiele z opisanych objawów pasuje do Waszego dziecka, to już jest ogromny krok naprzód. Wasza obserwacja i działanie są kluczowe. Pamiętajcie, że nie jesteście sami w tej drodze, a zrozumienie problemu to początek drogi do skutecznej pomocy. Oto moje wskazówki, co robić dalej.

Krok 1: Obserwacja i notatki co jest naprawdę ważne?

Zacznijcie od szczegółowej obserwacji zachowań dziecka i robienia notatek. To najważniejsze narzędzie, jakie macie. Zapisujcie konkretne sytuacje, które wywołują nietypowe reakcje, a także to, jak dziecko na nie reaguje i jak długo trwa ta reakcja. Warto notować:

• Sytuacje wyzwalające: Co się wydarzyło tuż przed reakcją? (np. głośny dźwięk, zmiana ubrania, dotyk, nowe jedzenie).
• Reakcje dziecka: Jakie zachowania zaobserwowaliście? (np. płacz, krzyk, ucieczka, zatykanie uszu, agresja, brak reakcji, ciągłe poszukiwanie ruchu).
• Intensywność i czas trwania: Jak silna była reakcja? Jak długo trwała?
• Kontekst: Gdzie i kiedy to się działo? (np. w przedszkolu, w domu, podczas zakupów).
• Wasze interwencje: Co pomogło uspokoić dziecko, a co pogorszyło sytuację?

Takie notatki będą nieocenioną pomocą dla specjalisty.

Kiedy czerwona lampka powinna się zapalić? Sygnały, których nie wolno ignorować

Konsultacja ze specjalistą jest wskazana, gdy zaobserwujecie, że objawy:

• są liczne (występują w wielu obszarach sensorycznych),
• są intensywne (reakcje są bardzo silne i nieadekwatne do bodźca),
• są utrwalone (nie są jednorazowe, ale powtarzają się regularnie),
• znacząco utrudniają dziecku codzienne funkcjonowanie w domu, przedszkolu czy szkole, wpływając na jego emocje, naukę i relacje społeczne.

Jeśli te kryteria są spełnione, nie wahajcie się szukać pomocy. Wczesna interwencja jest kluczowa dla poprawy jakości życia dziecka.

Przeczytaj również: Książeczka sensoryczna dla niemowlaka: Jak wybrać najlepszą i bezpieczną?

Do kogo zwrócić się o pomoc? Rola terapeuty integracji sensorycznej

Pierwszym i najważniejszym specjalistą, do którego powinniście się zwrócić, jest terapeuta integracji sensorycznej. To osoba z odpowiednim wykształceniem i certyfikacją, która potrafi przeprowadzić szczegółową diagnozę procesów sensorycznych dziecka. Terapia SI nie polega na "uczeniu" dziecka, jak ma reagować, ale na dostarczaniu mu odpowiednio dobranych i kontrolowanych bodźców sensorycznych w specjalnie przygotowanej sali terapeutycznej. Celem jest pomoc mózgowi dziecka w prawidłowym organizowaniu i interpretowaniu informacji zmysłowych, co w konsekwencji poprawi jego funkcjonowanie w codziennym życiu. Terapeuta pomoże Wam również zrozumieć potrzeby sensoryczne Waszego dziecka i wskaże, jak wspierać je w domu.